Copyright Ó2007 Andrzej Rejman  All Rights Reserved. tel. +48 608219137
ADAM HREBNICKI 1857-1941


Adam Hrebnicki (1857-1941) profesor, pomolog, hodowca roślin ogrodniczych, autor m.in. znanego w całej Europie "Ananasa Berżenickiego, odmiany jabłoni.
Założyciel sadu doświadczalnego i właściciel majątku "Raj" na Wileńszczyźnie - obecnie Litwa.
Profesor Adam Hrebnicki znany był przedwojennym sadownikom zarówno z uczestnictwa w zjazdach naukowych połączonych z wystawami owoców, które organizowało corocznie Polskie Towarzystwo Pomologiczne w Warszawie, jak i z prasy fachowej.
Pisywał bowiem do czasopism ogrodniczych, pisano również o nim i jego osiągnięciach w dziedzinie pomologii w "Nowoczesnym Ogrodnictwie", "Sadzie i Owocach" i "Haśle Ogrodniczo-Rolniczym".
W Polsce powojennej nazwisko Profesora znalazło się na "Liście Strat Kultury Polskiej 1939-1946 wydanej w Warszawie w 1947 roku.

Adam Hrebnicki, syn Stanisława i Konstancji z domu Szamiszcze  urodził się w majątku Ciotcza, w ówczesnym powiecie lepelskim, na ziemi witebskiej 24 grudnia 1857 roku.
Pierwsze lata spędzał u swojego wuja Antoniego Samiszcze w majątku Turosa.
Tam znajdował się jedyny na Rusi sad dochodowy. Wszystkie inne sady przy dworach prowadzone były tylko na własny użytek.
Sad ten był niewielki, liczący około 500 drzew, prowadzony z wielkim zaangażowaniem i znawstwem, a owoce segregowane i pakowane według zasad które potem stały się standardem w całym regionie wysyłane były do Petersburga i Rygi.
Sad ten wywarł ogromne wrażenie na Adamie Hrebnickim, który nauczył się rozróżniać uprawiane tam: Antonówkę, Titówkę, Aporta, Cukrówkę Litewską która z taką nazwą figuruje w Atlasie Owoców Hrebnickiego (a którą on potem nazwał Białe Słodkie).
W majątku Obol, w powiecie połockim, liczącym 7000 ha, należącym do ojca mały Adam wykazał się już umiejętnością rozróżniania wyżej wymienionych odmian (prócz Antonówki, której tu nie było).
W wielkim sadzie dworskim znajdującym się w Obolu Adam Hrebnicki nauczył się cenić Spasówkę Kwaśną za jej nadzwyczajną urodzajność i wartość handlową.
Jeszcze przed pójściem do szkoły nauczył się nie tylko szczepienia i oczkowania drzew owocowych, ale także studiowania z ojcem ksiąg w bogatej dworskiej bibliotece w Obolu.
To wszystko przerodziło się potem w zamiłowanie do sadownictwa wkraczajacego w dorosly wiek Adama Hrebnickiego.
Po krótkim pobycie w klasycznym gimnazjum w Witebsku,
w latach 1870-1877 uczęszczał do szkoły realnej w Dyneburgu (obecnie Daugavpils - Łotwa). Nastepnie wstąpił do Instytutu Leśnego w Petersburgu, który ukończył w 1883 roku.
Jego praca dyplomowa "Krochmal jako substancja zapasowa naszych drzew" (za którą otrzymał złoty medal w 1884 roku) zwróciła uwagę profesorów, którzy zaproponowali mu asystenturę. Studia ukończył ze stopniem "uczony leśnik pierwszego rzędu". Specjalizował się wtedy u botaników: Borodina i Montewerde.
Adam Hrebnicki, mianowany asystentem przy Zakładzie Hodowli Lasów i Inżynierii Leśnej bezpośrednio po 1881 roku jest już lektorem sadownictwa, a od roku 1902 obejmuje nowoutworzoną dla niego w tym Instytucie katedrę sadownictwa.
Mimo przewrotu w Rosji utrzymuje katedrę i uzyskuje tytuł zasłużonego profesora.
W 1886 roku rozpoczyna się ważny etap w zawodowej działalności Adama Hrebnickiego - narysował on pierwszy raz jabłko odmiany Zalatoje siemiaczko - Edelbohmer, które potem dociekliwie i źródłowo opisał w dziele: Atlas Płodow.
Opisawszy tę odmianę zgłosił opis do publikacji w "Wiestniku Sadowodstwa", miesięczniku wydawanym w Petersburgu.
Od tego czasu rozpoczyna sie publicystyczna działalność Hrebnickiego, która ukształtowała się ostatecznie dzieki zbliżeniu Hrebnickiego z prof. Aleksandrem Rudzkim.
Stała współpraca tych dwóch polskich uczonych, miłośników pomologii, zaowocowała tłumaczeniem przez Hrebnickiego na język rosyjski wielkiej fundamentalnej pracy Mikołaja Gauchera, "Handbuch der Obstkultur", wydanej w Berlinie w 1889 roku, potem wydanej po rosyjsku w latach 1989-1900
Później - w wydanej przez Dewrijena pod redakcja prof. Rudzkiego pełnej encyklopedii gospodarstwa wiejskiego Adam Hrebnicki był autorem licznych źródłowych artykułów (1900-1906) bogato i pieknie własnorecznie ilustrowanych.

W 1886 Adam Hrebnicki ożenił się ze Stanisławą Stankiewiczówną, córka Jana i Konstancji z Bejnarów, właścicieli majątku Berżeniki, w powiecie święciańskim, na ziemi wileńskiej, otrzymując w posagu część majątku Berżeniki, folwark Staniszki.
Staniszki zostały nazwane przez Hrebnickiego Rajem w 1891 roku.
Folwark Raj został planowo podzielony na kwatery po 100 drzew jabłoniowych w każdej.
Drzewa jabłoniowe niskopienne wyprowadzane na pniach, wysokości od 1/2 do 3/4 arszyna,(ok 36-54 cm) uszlachetniane były zrazami, sprowadzanymi przez Hrebnickiego z Warszawy, Zaleszczyk, Rygi, Kijowa, ze środkowej i północnej Rosji i z Ameryki.
Była tu także duża kolekcja dzikich drzew jabłoni ze wschodniej Syberii.
Tak powstał jedyny w swoim rodzaju sad pomologiczny w Polsce obejmujący 512 odmian jabłoni i 256 odmian grusz.
Sad ten stał się terenem bogatych obserwacji i doświadczeń praktycznych, stworzył podstawę do licznych publikacji, opracowań monograficznych i podręczników.
Przykładem znaczącej wówczas pracy w tej dziedzinie jest "Uchod za płodowym sadom" wydany po raz pierwszy w 1892 roku, a po raz ósmy w 1931, bez zasadniczych zmian.

Adam Hrebnicki poza pracą profesorską w Instytucie Leśnym, pracą szkółkarską i sadowniczą w Berżenikach i w Raju, oraz rozległą korespondencją z pomologami z całego świata i pracą publicystyczną, pełnił czynności eksperta pomologicznego od roku 1884, do chwili wyjazdu z Rosji, na wszystkich wystawach pomologicznych olbrzymiego państwa.
Bytność A.Hrebnickiego w Ameryce Północnej w 1894 roku pozwoliła mu porównać ewolucję rozwoju sadownictwa w Rosji i Ameryce Północnej, dokąd także z Rosji przenoszono materiały szkółkarskie.

Cesarskie Wszechrosyjskie Towarzystwo Pomologiczne, po świeżo odbytym Międzynarodowym Zjeździe Pomologów, zamierzało uwiecznić swą działalność jakimś pomnikowym wydawnictwem.
Książe Anatol Gagarin, wielki i szczery przyjaciel Polaków, poddał myśl wydania Atlasu owoców.
Projekt przyjęto. Na redaktora powołano Prof Adama Hrebnickiego, którego Książe Gagarin wskazał jako jedynego człowieka, zdolnego sprostać zadaniu.
Prof Hrebnicki potrafił zainteresować i zachęcić do współpracy wszelkie możliwe siły fachowe i naukowe.
W latach 1903-1906 oparłszy się na najlepszych specjalistach i źródłach rosyjskich oraz europejskich i amerykańskich redaguje monumentalne dzieło p.t. Atlas Płodow, zawarte w czterech tomach o wymiarze 14 na 20 cm.
Opisał on tam i własnoręcznie zilustrował rysunkami i barwnymi tablicami 46 odmian jabłoni, grusz, śliw, czereśni i wiśni oraz uzupełnił na podstawie własnych badań opisy innych autorów.
W rękopisie pozostały sporządzone w okresie międzywojennym szczegółowe opisy i rysunki ok. 1000 odmian jabłoni, notatki dotyczące prowadzonych przez wiele lat obserwacji fenologicznych drzew owocowych.

Przeważały wśród nich odmiany, których ojczyzną była Litwa. Przy każdej odmianie podał jej cechy biologiczne sprawdzone w własnym sadzie: mrozoodporność, wytrzymałość na choroby i szkodniki, wymagania glebowe i klimatyczne, jednocześnie oceniając jej wartość handlową dla sadów Litwy.
Wyniki swych badań publikował Hrebnicki w ówczesnej prasie fachowej, gdzie zachowała się ponad setka jego artykułów.
Książka jego p.t. "Uchod za
płodowym sadom" doczekała się sześciu wydań, z których ostatnie ukazało sie w okresie międzywojennym.

Atlas Owoców Hrebnickiego obecnie już pozycja historyczna, obejmuje liczne odmiany drzew mających w Polsce znaczenie, a niemal przy każdym opisie spotykamy nazwy polskie.
Dzieło to wydane zostało nader kosztownie i okazale choćby dlatego że sam car dał ze swej szkatuły znaczną sumę - a tablice barwne wykonano w Państwowym Zakładzie Graficznym "Ekspedycja Przygotowania Papierów Państwowych"

Carska Rosja doceniła jego wiedzę, obsypała go honorami i orderami, co zasługuje na specjalne podkreślenie, bo Hrebnicki był Polakiem, który nie wahał się zamawiać barwne tablice u polskich artystów w Warszawie, zlecając ich wykonanie firmie Główczewski w Warszawie.
Atlas Plodow zawiera szereg polskich nazw odmian drzew, liczne polskie nazwiska i tytuły prac polskich uczonych.
W Atlasie wszystko co odnosi się do Polski i Polaków wydrukowano pisownią polską.

Wpływ Hrebnickiego na naukę i praktykę sadowniczą na tych terenach był olbrzymi.
Przed wojną ze stacji Dukszty wysyłane były co roku największe w Polsce ładunki owoców dla kraju i na eksport, co było pośrednim efektem wiedzy, doświadczenia i działalności naszego wielkiego pomologa.
Wpływy te do dziś nadają charakter sadownictwu na obszarach dawnych polskich kresów wschodnich.

Po pierwszej wojnie światowej Adam Hrebnicki przenosi się na stałe do swojej posiadłości Raj i poświęca samodzielnym badaniom naukowym.
W 1922 roku zostaje mianowany profesorem sadownictwa i pomologii.

W 1939 roku po przyłączeniu Wileńszczyzny do Litwy zostaje powołany na konsultanta w Litewskim Instytucie Agronomicznym.
Umiera 13 października 1941 roku po miesiącu obłożnej choroby.

Sadownictwo było pasja całego życia Adama Hrebnickiego. W 1890 roku przystąpił do zakładania w swej posiadłości Raj (d. woj. wileńskie, powiat święciański, gmina Dukszty) sadu pomologicznego, na powierzchni 14 hektarów.
W 1910 roku znajdowało sie tam 437 odmian jabłoni, 154 odmiany grusz, 116 odmian śliw, 82 odmiany czeresni i wisni, liczne odmiany agrestu, porzeczek i truskawek, oraz trzy mateczniki dzikich jabłoni - Malus silvestris i M. prunifolia, które pochodziły z nasion sprowadzonych z Syberii.

Kolekcja odmian szlachetnych drzew i krzewów owocowych zgromadzona w sadzie pomologicznym A.Hrebnickiego pochodziła z Łotwy, Litwy, Estonii, Białorusi, Rosji, Ukrainy (między innymi okazy ze słynnych sadów Simirenki), z Polski ( z sadów P.Hosera, E.Jankowskiego, J.Ślaskiego, z Warszawskiego Ogrodu Pomologicznego i z Instytutu w Puławach) oraz z Niemiec.

Przez 50 lat sad pomologiczny w Raju był ośrodkiem bardzo intensywnych naukowych badań i doświadczeń sadowniczych prowadzonych przez Adama Hrebnickiego.
Obserwując przez wiele lat biologiczne właściwości drzew owocowych wyselekcjonował on spośród mniej lub więcej znanych odmian - odmiany najbardziej odpowiednie do uprawy w warunkach miejscowych, odporne na mróz, obficie plonujące, o smacznych owocach.
Poszukiwał też w okolicznych sadach odmian mało znanych, lecz cenionych pod względem sadowniczym, których wartość sprawdzał przez wiele lat w swym sadzie, zanim zaczął je mnożyć w szkółce, rozpowszechniać i propagować.
Do odmian tych należą:
Ananas Berżenicki (zwany też lokalnie Renetą Hrebnickiego) odmiana dziś bardzo rozpowszechniona na Litwie, Łotwie, Białorusi i Estonii, znana w Polsce, Niemczech i Szwecji, odmiany wykryte i nazwane przez niego w sadach Berżenik i Gierkan koło Raju, - Pepina Jana, A la Napoleon, Długotrwałe.
Z nowych odmian, które wyrosły w Raju w okresie międzywojennym z siewek drzew szlachetnych, na uwagę zasługują: Zwycięzca Żwirko i Szlachcic.


Władze Litwy, sadownicy litewscy i białoruscy oraz miejscowa ludność postanowili kontynuować dzieło A.Hrebnickiego. W 1957 roku utworzono w Raju punkt badawczy Wileńskiej Doświadczalnej Stacji Rolniczej.
Zabezpieczono 300 ocalałych drzew matecznych reprezentujących 26 odmian jabłoni i gruszy.
Były między innymi odmiany mało znane jak Popówka, Słodkie Terespolskie, Granatowe, Wargul i in.
Wyremontowano dom, w którym mieszkał Adam Hrebnicki, uporządkowano otaczający ogród.
Do dalszych doświadczeń przeznaczono 82 najbardziej dorodne egzemplarze dzikich jabłoni malus silvestris i M. prunifolia.
W 1958 roku oceniono pozytywnie 11 siewek odznaczających się cechami odmian szlachetnych.
Należy też wspomnieć o Gruszówce Hrebnickiego.
Ta odmiana jabłoni wyrosła na terenie Raju z odrostów drzewa Papierówki i posiada bardzo smaczne owoce przypominające smakiem gruszkę.
W 1958 roku zaczęto zakładać w Raju nowy sad wysadzając na 3 ha 58 odmian jabłoni oraz liczne odmiany agrestu, porzeczek i truskawek.
W 1961 roku w dwudziestolecie śmierci A.Hrebnickiego odbyła się w Duksztach konferencja sadownicza zorganizowana przez Ministerstwo Gospodarstwa Wiejskiego Litwy. Odbywała sie ona pod hasłem : "Spełnić marzenie A.Hrebnickiego i zamienić całą Litwę w kwitnący sad".
W czasie konferencji otwarto Muzeum pamięci Adama Hrebnickiego.
Okoliczna ludność rozwija dzieło A.Hrebnickiego - świadczą o tym sady w rejonie Ignalina.
Muzeum odwiedzane jest przez liczne wycieczki sadowników, młodzieży, studentów.
Jeden z najstarszych praktykantów, współpracujących z A.Hrebnickim wspomina:
Miłość do przyrody, którą zaszczepił Adam Hrebnicki w moim sercu, rozrosła się niezwykle silnie. Przyroda mnie wołała i wabiła.
Wszystko co poznałem w ciągu 7 lat praktyki u profesora zachowało sie w pamięci jak w książce. Zostałem namiętnym wielbicielem przyrody...(J.Szarka).

Profesor Adam Hrebnicki należy do zastępu Polaków, którzy pracujac na Litwie i w Rosji zapisali swoje nazwiska w historii kultury polskiej jako współtwórcy światowej wiedzy o roślinie, jej uprawie i użytkowaniu.
W rzędzie pracujących na terytorium d. Rosji carskiej Polaków: botaników, fitopatologów, pomologów, plantatorów ogrodniczych, chemików, geologów, technologów i techników intensywnego rolnictwa, nazwisko profesora Adama Hrebnickiego jest wysoko cenione jako zasłużonego dla nauki pomologa.

Prof.dr Aleksander Rejman, jesień 2004
Red. Andrzej Rejman 2004-2006

m.in. na podstawie:
1/Julia Rejman - " Muzeum poświęcone pamięci Adama Hrebnickiego - Ośrodek kultury sadowniczej na Litwie"
2/Józef Pawłowicz "Profesor Adam Hrebnicki - wspomnienie ze wspólnej pracy"
3/Dr Władysław Rogowski - "Profesor Adam Hrebnicki i dzieło jego życia"

Profesor Adam Hrebnicki
wersja
niemiecka